Yaklaşımlar: 1. Renan'dan Donner'a İslam Tarihi'ne yaklaşım

Yaklaşımlar

1. Renan'dan Donner'a İslam Tarihi'ne yaklaşım:

Muhammad and the Believers at the Origins of Islam

Yazan Fred M. Donner

(Harvard University Press, Cambridge, London, 2010.)

Mukaddime:

Yaklaşık yüzyıl önce Ernest Renan kendi bulgularını şöyle özetler: “Neticede bütün yönlerden şu sonuca varıyoruz: Muslumanlar hareketi dini inanca dayanmadan üretilmiş bir harekettir. Şöyle ki, bir avuç inanmış sahabe istisna edilecek olursa, Muhammed [SAV] tam bir inançla bu işe girmedi ve Emevi muhalefeti karşısında da çok başarılı olamadı.”

Renan’ın bu ifadeleri her ne kadar sert ve aşırı olsada daha sonraki müsteşriklerin çoğu bu yolu takip ettiler. Temelde yatan düşünce şuydu: Müslümanlar dini sebeplerden farklı sebeplerle hareket ettiler. Emevi ailesinin politikası da Hazreti peygamberin temsil ettiği düşünceye tamamen zıt idi. Emevilerin politik hanedanlık düşüncesi bir şekilde bu gün bile varlığını devam ettirmektedir. Renandan sonraki müsteşriklerin bir grubu Hazreti Muhammedin başlattığı hareketin sosyal krizlerin ürettiği sosyo-ekonomik bir hareket, bir grubu ise Arap milliyetçiliği yörüngeli bir hareket olduğunu iddia edegelmiştir.

Fred Donner bu kitabtaki düşüncesi, Renan’ın ortaya attığı düşüncenin tam tersidir. Donner’a göre İslam tamamen dini bir harekettir; ne sadece ekonomik ve ne de sadece milliyetçi bir harekettir. Ferdin uhrevi kurtuluşunu gaye edinmiştir. Bu gayeyi de, ferdin imana dayalı ameliyle gerçekleştirmesine bağlamıştır.
İlk “müminler hareketi”nın sosyal ve ekonomik meselelerle ilgilenmesi, ihlas  ve salih amel sınırları içinde ferdin nihai kurtuluşuna hizmet ediyor olmaları şartıyla olmuştur. Dahası, Renan’ın iddialarının tam tersine, Emevi hanedanlığı Hazreti Muhammedin başlattığı müminler hareketinin hedeflerinin gerçekleşmesi istikametinde pratik yollar ve metodlar aramıştır. Emevıler, Müslümanların kendi kimliklerinin şekillenmesinde ve sınırları belirli makbul bir cemaat olarak ortaya çıkmasında belki herkesten fazla emeği geçmiş bir idaredir.

İslamın ortaya çıkışının tam olarak anlaşılması için sadece Arap yarımadasına değil, onun yayıldığı bütün cografyanın dini arka planına bakmak gerekir. Donner’ın planına göre İslamın ortaya çıkışı ve yayılışı şu şekilde incelenmiştir: 1. İslam öncesi ve Geç Antik Dönem orta doğusunda dini inançlar ve akımlar, 2. Hazreti Muhammed [SAV]  öncülüğünde müminler hareketinin ortaya çıkışı, 3. Hazreti Muhammedin vefatını müteakiben gerçekleşen çok hızlı bir yayılma dönemi, 4. Müminler hareketini bölen iç hizipleşmeler ve ayrılmalar, 5. Müminler hareketinin içinden doğan ve bu günkü algı içinde Müslümanlar dediğimiz hareketin Hazreti Muhammedin vefatından yaklaşık iki cenerasyon sonra ortaya çıkışı ve şekillenişi.